procesy uczenia się

Kilka słów o warunkowaniu klasycznym i instrumentalnym, czyli jak uczą się żywe organizmy

W ostatnich miesiącach dużo czasu poświęciłam nauce o zasadach opisujących procesy uczenia się zwierząt. Procesy te można opisać za pomocą nauk biologicznych takich jak fizjologia, neurologia i tak dalej. Ja skupię się na opisywaniu zasad uczenia się za pomocą analizy behawioralnej.

Uważam, że absolutnie każda osoba pracująca ze zwierzętami (bez względu na to, czy są to psy, koty, delfiny czy… ludzie) powinna te zasady nie tylko znać, ale przede wszystkim świadomie ich używać. I, do czego wrócę jeszcze pod koniec artykułu, nie umniejszać ich znaczenia ani nie zaprzeczać ich istnieniu.

Nie mam tu na myśli tylko osób zawodowo pracujących ze zwierzętami. Uważam, że przynajmniej podstawowe przyswojenie opisanych poniżej sposobów uczenia się jest kluczowa do zrozumienia zachowań naszego własnego zwierzęcia i odpowiedniego reagowania na nie.

Jak się uczą zwierzęta?

W analizie behawioralnej mówimy o dwóch typach uczenia się: o warunkowaniu klasycznym oraz o warunkowaniu instrumentalnym. Należy jednak pamiętać, że te dwa procesy są nierozerwalnie ze sobą połączone i jedno nie występuje bez drugiego.

Warunkowanie klasyczne

Warunkowanie klasyczne opisuje zachowania, które są prezentowane bezwarunkowo w obecności danego bodźca. Takie zachowania nazywamy odruchami i należą do nich np. ślinienie się, przyśpieszone bicie serca, rozszerzone źrenice.

Jako przykład warunkowania klasycznego najczęściej podaje się eksperyment z dzwonkiem, jedzeniem i ślinieniem się. Tak, tak, chodzi o słynny eksperyment Pawłowa, o którym słyszał niemal każdy. Jeśli pojawienie się jedzenia (które samo w sobie wywołuje ślinienie się) będzie poprzedzone dźwiękiem dzwonka, po prawidłowo przeprowadzonym warunkowaniu dźwięk dzwonka będzie wywoływał ślinienie się.

Jeśli pojawienie się jedzenia (które samo w sobie wywołuje ślinienie się) będzie poprzedzone dźwiękiem dzwonka, po prawidłowo przeprowadzonym warunkowaniu dźwięk dzwonka będzie wywoływał ślinienie się.
Warunkowanie klasyczne

Warunkowanie klasyczne może być naszym sprzymierzeńcem, ale może też być naszym wrogiem. Każdy chyba doświadczył kiedyś sytuacji, kiedy uprzednio neutralny lub nawet przyjemny bodziec stał się dla niego awersyjny w wyniku warunkowania klasycznego. Na przykład jako dziecko jadłam miód tuż przed wystąpieniem bardzo nieprzyjemnych objawów zatrucia. Przez kilka następnych lat nie mogłam patrzeć na miód. Można powiedzieć, że każdy jest “psem Pawłowa”!

Warunkowanie klasyczne jest też jednym z powodów, dla których w życiu z naszym zwierzęciem powinniśmy unikać celowych kar oraz procedur sprawiających zwierzęciu ból i dyskomfort. Nie chcemy, żeby odruchową reakcją czworonoga na naszą obecność był, mówiąc w uproszczeniu, lęk.

W życiu z naszym psem musimy pamiętać, że warunkowanie klasyczne zachodzi cały czas. Jeśli cały czas mówimy do szczeniaka piskliwym, podniesionym i podekscytowanym głosem, warunkujemy mu w naszej obecności reakcje związane z pobudzeniem. Takie pobudzenie u szczeniaka może być dla nas niepożądane w innych sytuacjach i kontekstach, ale sami sobie to zrobiliśmy – z procesami uczenia się nie wygramy.

Przykłady warunkowania klasycznego w codziennym życiu:

  • pies ślini się na dźwięk otwieranej lodówki,
  • pies prezentuje fizjologiczne objawy stresu na widok cążków do obcinania pazurów,
  • kobieta po ciąży ma mdłości na widok jedzenia, które jadła we wczesnej ciąży,
  • mężczyzna wzdryga się, kiedy poczuje charakterystyczny zapach gabinetu dentystycznego.

Warunkowanie instrumentalne

Warunkowanie instrumentalne inaczej nazywa się sprawczym i dotyczy zachowań zależnych od przeszłych doświadczeń danego osobnika. Zachowując się w określony sposób w danym środowisku, osobnik otrzymuje z tego środowiska konsekwencje, które zwiększają lub zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia zachowania w przyszłości.

W uproszczeniu: zachowania, które dają pożądany dla nas rezultat będą powtarzane, a te dające nieprzyjemne konsekwencje, wręcz przeciwnie. Przed każdym zachowaniem w środowisku pojawia się jakiś bodziec, który sygnalizuje możliwość osiągnięcia konsekwencji uzależnionej od tego zachowania.

Warunkowanie instrumentalne można opisać za pomocą zależności trójskładnikowej ABC (ang. antecedent – bodziec, behaviour – zachowanie, consequence – konsekwencja).

Hasło "siad" jest bodźcem (A), siedzenie psa jest zachowaniem (B), a konsekwencją (C) jest smakołyk.
Warunkowanie instrumentalne

Na powyższym obrazku hasło “siad” jest bodźcem (A), siedzenie psa jest zachowaniem (B), a konsekwencją (C) jest smakołyk.

W warunkowaniu instrumentalnym możliwe są cztery konsekwencje. Rozróżniamy je na wzmocnienia i kary, a te z kolei dzielimy na pozytywne i negatywne. Przedstawienie konsekwencji takie, jak na poniższym rysunku, potocznie nazywamy “kwadratem wzmocnień”.

W warunkowaniu instrumentalnym możliwe są cztery konsekwencje. Rozróżniamy je na wzmocnienia i kary, a te z kolei dzielimy na pozytywne i negatywne. Przedstawienie konsekwencji takie, jak na poniższym rysunku, potocznie nazywamy "kwadratem wzmocnień".
Kwadrat wzmonień

Wszystkie cztery konsekwencje występują w życiach naszych i naszych zwierząt nieustannie jako procesy. Jednak nie oznacza to, że możemy bez ryzyka ich używać w szkoleniu. Ja używam tylko metod opartych na wzmocnieniu pozytywnym, nie zalecam tych opartych na karze negatywnej i nie popieram procedur opartych na karze pozytywnej i wzmocnieniu negatywnym.

Wzmocnienie pozytywne

Wzmocnienie pozytywne to dodanie czegoś do zachowania, co sprawi, że w przyszłości zachowanie będzie występować częściej.

Przykład: pies usiadł, a ja podałam mu smakołyk. Jeśli w przyszłości pies siada coraz częściej, jest to wzmocnienie pozytywne.

Wzmocnienie negatywne

Wzmocnienie negatywne zachodzi, kiedy w momencie wystąpienia zachowania zabieramy jakiś bodziec, co zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia zachowania w przyszłości.

Przykład: mówię “siad” i naciskam ręką na zad psa. Zabieram rękę, kiedy pies siada. Jeśli w przyszłości pies siada na hasło “siad”, było to wzmocnienie negatywne.

Kara pozytywna

Kara pozytywna to dodanie do zachowania bodźca, który sprawi, że zachowanie będzie się rzadziej pojawiać w przyszłości.

Przykład: pies zjadł chleb leżący na trawie. Krzyczę na niego i biję go smyczą. Jeśli pies przestanie zjadać chleb z trawy, była to kara pozytywna.

Kara negatywna

Kara negatywna występuje, gdy w wyniku zachowania zabieramy jakiś bodziec, co zmniejsza prawdopodobieństwo pojawienia się zachowania w przyszłości.

Przykład: kiedy pies zbliżył pysk do mojej otwartej dłoni ze smakołykiem, ja ją zamknęłam. Jeśli w przyszłości pies przestanie zbliżać nos do otwartej dłoni z jedzeniem, była to kara negatywna.


Warto zapamiętać, że nauczyciel nie decyduje o tym, co jest wzmocnieniem, a co karą. Jedyny sposób na określenie tego to obserwacja, czy częstotliwość zachowania zmienia się w przyszłości. Innymi słowy, głaskanie nie zawsze będzie wzmocnieniem pozytywnym, a krzyczenie na psa nie zawsze będzie karą pozytywną.

Procesy uczenia się zachodzą niezależnie od naszej woli

Korzystanie z procesów uczenia się i zasad analizy behawioralnej to nie jest kwestia wyboru metody czy techniki szkoleniowej. One i tak będą występować, niezależnie od tego, czy akurat stwierdzimy “teraz jest trening i się czegoś uczymy”. Warto i należy być świadomym tych procesów i zasad, aby móc ich świadomie używać i je obserwować w życiu i w treningu. Wspaniale pisała o tym niedawno Karolina Osenkowska w swoich tekstach (klik i klik).


Od dawna chodziło mi po głowie stworzenie takiego kompendium wiedzy o zasadach uczenia się. Zdradzę Wam, że nie zamierzam poprzestać na tym jednym tekście i mam pomysły na co najmniej jeszcze dwa, w których skupię się na opisaniu obu typów warunkowania bardziej szczegółowo.

Koniecznie dajcie znać, czy lubicie czytać takie edukacyjne teksty! Czekam też na pochwały grafik, nad którymi się trochę napociłam, a inspiracją do ich tworzenia była Inspekcja Graficzna na Instagramie u Pauliny Sczepańskiej 🙂

Literatura:
Tromplo, kurs Behaviour Analysis&Modification z Lisą Longo
Tromplo, kurs Attention Please z Agnieską Janarek
Wykład “ABC Analizy Behawioralnej” z Agnieszką Janarek
James O’Heare “Zachowania Agresywne u psów”

Zdjęcie tytułowe wykonane przez Asylum of Wind – Marcelina Dąbrowska.

Powiązane wpisy
0 0 vote
Article Rating
Subskrybuj
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x
Share via
Copy link
Powered by Social Snap